Suç islenmesinden infazin bitimine
195- Suçun islenmesinden infaza kadar geçen asamalar neler?
1. Suç olusturan bir eylemin gerçeklestirilmesi.
2. Suç haberinin alinmasi.
3. Sorusturmanin baslatilmasi.
4. Suçun islendigi hususunda yeterli süphe varsa, savci
tarafindan iddianame ile kamu davasinin açilarak kovusturmanin baslatilmasi.
5. Durusmanin yapilmasi.
6. Karar verilmesi.
7. Karar aleyhine Yargitay'a temyize gidilmesi.
8. Yargitay'in karari bozmasi/ Yargitay'in karari onaylamasi.
9. Tekrar yargilama yapilmasi kararinin kesinlesmesi.
10. Yargilama sonucunda mahkemenin Yargitay kararina uymasi ve dolayisiyla da kararin kesinlesmesi.
11. Yargilama sonucunda mahkemenin yargitay kararina uymamasi durumunda tekrar temyiz yoluna basvurulmasi.
12. Tekrar temyiz durumunda dosya Yargitay Ceza Genel Kurulu tarafindan görülecektir.
13. Yargitay Ceza Genel Kurulu tarafindan karar verilmesi. Genel Kurul tarafindan verilen kararlar kesindir.
14. Kararin kesinlesmesi.
Kararin kesinlesmesinden sonra infaz süreci baslatilacaktir.
Bir suç islenmesiyle baslayan süreç, infaz asamasinin da sona ermesiyle tamamlanir.
1- Hâkim kendi kendine bir olaya el koyup yargilama yapabilir mi?
Hayir. Davasiz yargilama olmaz.
Hâkim ancak savci tarafindan açilmis bir davaya bakabilir. Kendiliginden ise el koyup, davaya bakmasi mümkün degildir.
2- Ben durusmaya hiç gitmezsem mahkeme yine de beni yargilayip ceza verebilir mi?
Kural olarak sistemimizde bir kimsenin savunmasi alinmadan yargilanarak cezalandirilmasi mümkün degildir. Bu nedenle, giyapta durusma esas itibariyla yapilamaz. Ancak hakkindaki kovusturmanin sonuçsuz kalmasini saglamak amaciyla yurtiçinde saklanan veya yabanci ülkede bulunan ve bu nedenle mahkeme tarafindan kendisine ulasilamayan kisiler hakkinda kovusturma yapilabilir.
Ne var ki, bu kimseler hakkinda da, daha önce sorgusu yapilmamis ise mahkûmiyet karari verilemez.
Sanik kaçti, dava biter mi?
Ayrica belirtmek gerekir ki, mahkemeye gelen sanik kaçar veya ara vermeyi izleyen oturuma gelmezse, önceden sorguya çekilmis ve artik hazir bulunmasina mahkemece gerek görülmezse, dava yoklugunda bitirilebilir (CMK 194/2).
Sanigin yoklugunda durusma yapilamamasinin bir istisnasi da, suçun yalniz veya birlikte adli para cezasini veya müsadereyi gerektirmesidir. Bu durumda, sanik gelmese bile durusma yapilabilir (CMK 195).
3- Durusmalara katilmak zorunlu mudur?
Kural olarak zorunludur. Fakat, mahkeme sanigi durusmalara katilma zorunlulugundan bagisik tutabilir. Ancak bunun için mahkemece sorgusunun yapilmis olmasi gerekir (CMK 196). Bu takdirde, sanik hazir bulunmasa da, avukati bütün durusmalarda hazir bulunabilir (CMK 197).
4- Ceza hukukunda neden hep sanik haklarindan bahsediliyor, sanik haklari korunuyor?
Ceza yargilamasinin tarihsel süreç içinde geçirdigi gelisim, saniklara iskence yapmasini dahi kabul edip, iskence sonucu kisi suçluysa zaten ikrar eder düsüncesinin hâkim oldugu bir dönemden geçtiginden, zaman içinde sanik haklarina önem verilerek, adil bir yargilama yapilmasi amaçlanmistir. Ancak ceza yargilamasinin son dönemlerinde artik magdur haklarinin ihmal edildigi fark edilerek, modern kanunlarda bu konuya da gerekli önem verilmistir. Yeni kanunumuz bakimindan da magdur haklari konusunda bazi iyilestirmelerden bahsetmek mümkündür:
Böylece magdurlar da cumhuriyet savcisindan belge örnegi isteyebilecek, vekili yoksa baro tarafindan kendisine bir avukat görevlendirilmesini talep edebilecek, savcinin takipsizlik kararina itiraz edebilecek, davaya katilabilecek ve temyize basvurabilecektir (CMK 234).
5- 'Sühpeden sanik yararlanir' kuralinin anlami nedir?
'Süpheden sanik yararlanir' ilkesi, ceza yargilamasi hukukunda geçerli olan ve mevzuatimizda yazili olarak hükme baglanmamis bulunan bir ispat kuralidir.Buna göre, bir suç isledigiiddiasiyla yargilanankimse hakkinda mahkûmiyetkararinin verilebilmesi için, o kimsenin o suçu islediginin yüzde 100 oraninda kesin olmasi, ispatlanmis bulunmasi gerekir. Bu noktadaki yüzde 1'lik süphe dahi, sanigin beraat etmesine yol açar.
Böylece masum bir kimsenin cezalandirilmasindansa, suçlu bir kimsenin serbest birakilmasi daha üstün tutulmaktadir. Nitekim jüri sisteminin bulundugu Amerika Birlesik Devletleri'nde jürinin tek görevi, sanigin suçu isleyip islemedigi konusunda, yani ispat hususunda karar vermektir. Jüri 11 üyeden olusmaktadir ve bir kimsenin suçu isledigine karar verilebilmesi için 11 üyeden, 11'inin de sanigin suçu isledigine kanaat getirmesi gerekir. 10 üye sanigin suçu isledigi; ancak bir üye islemedigi yönünde oy kullandigi takdirde, sanigin beraatina karar verilir. Bu örnek, süphenin yüzde 100 oraninda yenilmemesi dolayisiyla, sanigin beraatina karar verilmesi gerektigini göstermektedir.
Ceza yargilamasinda amaç
Yargitay da kararlarinda bu ilkeye gerekli önemi vermektedir. Çesitli kararlarda bu husus söyle ifade edilmistir:
Ceza yargilamalarinda amaç, gerçegin hiçbir süpheye yer birakilmaksizin ortaya çikarilmasidir; süphenin bulunmasi halinde, mahkûmiyet karari verilmesi ceza yargilamasi hukukunun genel ilkelerine aykiridir; süpheden sanigin yararlanacagi evrensel bir ceza yargilamasi hukuku ilkesidir ve varsayimlara dayanilarak mahkûmiyet hükmü kurulamaz.
6- Her ne pahasina olursa olsun gerçegin ortaya çikarilmasi söz konusu olabilir mi? Delil yasaklarinin anlami nedir?
Anayasamizin 38. maddesine göre, 'kanuna aykiri olarak elde edilmis bulgular, delil olarak kabul edilemez'.
Ayni sekilde Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 217/2. maddesine göre, 'yüklenen suç, hukuka uygun bir sekilde elde edilmis her türlü delille ispat edilebilir'. Böylece, örnegin saniga iskence yapmak suretiyle elde edilmis bir delil ceza yargilamasinda kullanilamaz. Yorma, aldatma, tehditte bulunma, iskence gibi yollarla elde edilen ifadeler riza ile verilmis olsa da delil olarak kullanilamaz. Avukat hazir olmaksizin polis tarafindan alinan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda süpheli veya sanik tarafindan dogrulanmadikça mahkûmiyete esas yapilamaz (CMK 148/5).
7- Tanik olarak davet edilen bir kisi, polise veya mahkemeye gitmek zorunda midir?
Tanik olarak polise gitme zorunlulugu bulunmamaktadir. Bu zorunluluk sadece cumhuriyet savcisi, hâkim veya mahkeme tarafindan çagrilma durumunda vardir.
Bu çagriya uyulmamasi halinde zorla getirme karari verilebilir.
Yeni kanunumuz teknolojik gelismelere uygun olarak cep telefonu, mesaj veya elektronik posta yoluyla taniklarin davet edilmesine olanak tanimistir (CMK 43).
8- Kimler taniklik yapmaktan çekinebilir?
Süpheli veya sanigin nisanlisi, esi, üstsoy (annesi, babasi, dedesi gibi) veya altsoyu (oglu, kizi, torunu gibi), üçüncü derece dahil kan veya ikinci derece dahil kayin hisimlari ve evlatlik bagi bulunanlar.
Meslek icabi taniklik yapmama
Ayrica meslekleri ve sürekli ugrasilari nedeniyle avukatlar, hekimler, mali müsavir ve noterler de görevleri sebebiyle ögrendikleri bilgiler dolayisiyla tanikliktan çekinebilirler (CMK md. 45, 46).
9- Mafya ve benzeri suçlarda kimse sahitlik yapmak istemiyor, kanunumuz bu konuda bir yenilik getirmekte midir?
Ceza Muhakemeleri Kanunu, bir örgütün faaliyeti çerçevesinde islenen suçlarla ilgili olarak tanik olarak dinlenecek kisilerin kimliklerinin ortaya çikmasi kendileri veya yakinlari açisindan agir bir tehlike olusturacaksa, kimliklerinin sakli tutulmasi için gerekli önlemler alinacagini hükme baglamaktadir (CMK madde 58/2).
Ayni sekilde, tanigin hazir bulunanlar huzurunda dinlenmesi tanik için agir bir tehlike olusturacak ve bu tehlike baska türlü önlenemeyecekse hâkim ses ve görüntülü aktarma yapmak suretiyle, tanigi tek basina dinleyebilir (CMK 58/3).
Avukat yardimi
10- Sanik ne zamandan itibaren avukat yardimindan faydalanabilir?
Süpheli sorusturma ile beraber avukat yardimindan yararlanabilir. Baska ifadeyle suç süphesinin olusmasi, suç haberinin alinmasi anindan itibaren yapilacak bütün islemlerde avukattan yardimi isteyebilir.
Ayrica kanunumuz mecburi avukatlik sistemine de oldukça yaklasmis bulunmaktadir. Buna göre,
(1) Süpheli veya sanik, avukat seçebilecek durumda olmadigini beyan ederse, istemi halinde bir avukat görevlendirilir.
(2) Süpheli veya sanik 18 yasini doldurmamis ya da sagir veya dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede malûl olur ve bir avukati da bulunmazsa istemi aranmaksizin bir avukat görevlendirilir.
(3) Kanunumuza göre üst siniri en az bes yil hapis cezasini gerektiren suçlardan dolayi yapilan sorusturma ve kovusturmalarda da süpheli veya sanigin avukati bulunmazsa, kendi talebi beklenmeksizin bir avukat görevlendirilir (Ceza Muhakemeleri Kanunu madde 150).
Iste yasal haklariniz
Yakalanan kisi konusmak zorunda degil ancak, kimlik bilgilerini dogru beyan etmemek bir suç. Polis, yakaladigina haklarini okumaya mecbur
11- Yakalanan kisiye kelepçe takma zorunlulugu var midir?
Yeni kanunumuz bu konuyu açik bir hükümle düzenleyerek, kelepçe takma zorunlulugu öngörmemistir. Buna göre, yakalanan veya tutuklanarak bir yerden diger bir yere nakledilen kisilere, kaçacaklarina ya da kendisi veya baskalarinin hayat ve beden bütünlükleri bakimindan tehlike arz ettigine iliskin belirtilerin varligi hallerinde kelepçe takilabilir (CMK 93).
'Kimse bana haklarimi anlatmadi'
12- Türk ceza sisteminde yakalanan kisinin kanuni haklari nelerdir?
Polis yakaladigi kisiye asagidaki kanuni haklarini hatirlatmak zorundadir:
1) Kimliginizle ilgili sorulara dogru cevap vermek zorundasiniz.
Kimliginizle ilgili bilgileri vermemeniz veya yanlis bilgi vermeniz suç teskil edecektir.
2) Isnat edilen suç hakkinda açiklamada bulunmama, yani susma hakkina sahipsiniz.
3) Yakalandiginizi ve/veya gözaltina alindiginizi yakinlariniza haber verme hakkiniz vardir. Haber vermek istediginiz yakininiza veya belirlediginiz bir kisiye veya yazili olarak karsi çikmadiginiz takdirde büyükelçiliginize/konsoloslugunuza durum derhal bildirilecektir.
4) Aleyhinize varolan süpheleri ortadan kaldirmak için lehinize olan hususlari öne sürebilirsiniz.
Müdafi tayin hakki
5) Müdafi tayin hakkiniz vardir.
Müdafi tayin edebilecek durumunuz yoksa, baro tarafindan tayin edilecek bir müdafiîn hukukî yardimindan yararlanabilirsiniz.
Müdafi ile görüsme ve konusma hakkiniz vardir. Müdafiîniz, ifade alma esnasinda hazir bulunabilir.
6) Yakalamaya, gözaltina alma islemine yahut da gözalti süresinin uzatilmasina iliskin cumhuriyet savcisinin yazili emrine karsi, hemen serbest birakilmanizi saglamak için sulh ceza hâkimine basvuru yapabilirsiniz.
13- Polis, yakalanan bir kisiye haklarini bildirmekle yükümlü müdür?
Evet. Ceza Muhakemeleri Kanunu'na göre kolluk (polis, jandarma, sahil güvenlik ve benzeri) güçleri, yakalanan kisiye gerekli tedbirleri aldiktan sonra, kanuni haklarini derhal bildirmek durumundadir. (CMK madde 90/4).
Tutuklama mecburi bir tedbir degil
14- Gözlem altina alinma ile gözaltina alinma ayni sey midir?
Hayir. Basinda genelde karistirilan bu iki kavram birbirinden farkli kurumlari ifade etmektedir.
Gözlem altina alinma suç isledigi yönünde kuvvetli süpheler bulunan kimsenin akil hastasi olup olmadigini belirlemek üzere resmi bir saglik kurumunda hâkim karariyla gözlem altinda tutulmasidir. Gözlem altina alinma üç ayi geçemez (CMK md. 74). Gözaltina alinma ise, suç isledigi süphesiyle yakalanan kisinin saliverilinceye veya hâkim önüne çikarilincaya kadar en fazla 24 saatlik süre için hürriyetinin kisitlanmasini ifade etmektedir (CMK madde 91).
15- Süpheli veya sanik üzerinde beden muayenesi yapilabilir mi? Vücuttan örnek alinabilir mi?
Bir suça iliskin delil elde etmek için, süpheli veya sanik üzerinde iç beden muayenesi (cinsel organlar ve anüs bölgesinde yapilan muayene de iç beden muayenesi sayilir) yapilmasina ya da vücuttan kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük, tirnak gibi örnekler alinmasina hâkim, gecikmesinde sakinca bulunan hallerde cumhuriyet savcisi tarafindan karar verilebilir.
Muayeneyi polis yapamaz!
Iç beden muayenesi veya vücuttan kan veya benzeri biyolojik örnekler alinmasi, ancak hekim veya saglik meslegi mensubu diger bir kisi tarafindan yapilabilir. Dolayisiyla polis bu islemi yapamaz.
Iç beden muayenesi yapilabilmesi veya vücuttan örnek alinabilmesi için müdahalenin kisinin sagligina zarar verme tehlikesinin bulunmamasi gerekir. Bu islemler, üst siniri iki yildan az hapis cezasini gerektiren suçlarda yapilamaz (CMK. md. 75).
16- Magdur üzerinde de beden muayenesi yapilabilir mi?
Evet. Örnegin bir irza tecavüz suçunun magdurunun bedeninde suç izlerini belirleyebilmek maksadiyla tibbi muayene yapilabilir ve vücuttan örnekler alinabilir (CMK madde 76).
Magdur bu islemlere riza gösteriyorsa, hâkim veya savcidan karar alinmasina gerek bulunmamaktadir. Aksi takdirde bu islemlerin yapilabilmesi hakim veya gecikmesinde sakinca bulunan hallerde savcinin verecegi karar ile mümkün olabilir. Magdur üzerinde beden muayenesi yapilmasi veya vücuttan örnek alinmasi sagligini tehlikeye düsürecek veya cerrahi bir müdahaleyi gerektirecekse, muayene veya örnek alinmasi yasaklanmistir.
17- Birkimse hakkinda ne zaman tutuklama karari verilir?
Önceliklebelirtmek gerekir ki, tutuklama Ceza MuhakemesiKanunu'ndaöngörülmüsbulunan en agir koruma tedbiridir. Zira bir kimsenin kendisine yüklenen suçu isleyipislemedigi kesin olarak bilinmemesine ragmen, sanki o suçtan mahkûm olmus gibi hürriyeti kisitlanmaktadir.
Tek yetkili: Hâkim
Bu nedenle, tutuklama tedbirine bir kimsenin suçu isledigini gösteren kuvvetli suç süphesinin varligi ve kisinin kaçmasi, saklanmasi veya kaçacagi süphesini uyandiran somut olgularin bulunmasi gerekir. Keza süpheli veya sanigin davranislari delilleri yok etme, gizleme veya degistirme; tanik, magdur veya baskalari üzerinde baski yapilmasi girisiminde bulunma hususlarinda kuvvetli süphe olusturuyorsa, kuvvetli suç süphesinin varligini gösteren olgularin da varligi durumunda tutuklama karari verilebilir. Tutuklama yetkisi sadece hâkime taninmistir ve hukukumuzda tutuklama zorunlulugu bulunmamaktadir. Hâkim yukaridaki sartlarin mevcudiyetine ragmen, tutuklama karari vermek zorunda degildir.
18- Tutuklama yasagi
Sadece adli para cezasini gerektiren veya hapis cezasinin üst siniri bir yildan fazla olmayan suçlarda tutuklama karari verilemez (CMK 100).
19- Ayni seyden daha önce yargilandim, tekrar yargilanabilir miyim?
Kural olarak hayir. Kanunumuza göre, ayni fiil nedeniyle, ayni sanik için önceden verilmis bir hüküm veya açilmis bir dava varsa davanin reddine karar verilir (CMK 223). Böylece ayni fiil nedeniyle kisinin tekrar tekrar yargilanmasi önlenmek istenmistir. Ancak yeni birtakim delillerin ortaya çikmasi durumunda, yeniden yargilama yapilabilecektir.
20- Gözalti süresi azami ne kadar olabilir?
Gözalti süresi yakalama anindan itibaren (gözalti süresinden itibaren degil), en yakin hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç 24 saattir (yol süresi azami 12 saat olabilir). Ancak toplu suçlarda (üç veya daha fazla kisi tarafindan islenen suçlarda) delillerin toplanmasinda güçlük veya süpheli sayisinin çoklugu nedeniyle her seferinde birer gün olmak suretiyle, cumhuriyet savcisi tarafindan bu süre dört güne kadar uzatilabilir (CMK 91).
Bu genel kurala örgüt faaliyeti çerçevesinde islenen uyusturucu madde imal ve ticareti, mafya faaliyetleri çerçevesinde islenen suçlar ve devlete yönelik bazi suçlar ile ilgili olarak bir istisna getirilerek, 24 saatlik gözalti süresinin bu suçlar bakimindan 48 saat olacagi hükme baglanmistir. Yine olaganüstü hal ilan edilen bölgelerde yakalanan kisiler hakkinda toplu suçlardaki dört günlük süre de yedi güne kadar uzatilabilecektir (CMK 251).
21- Yakalama ve gözaltina alma islemlerine itiraz edilebilir mi?
Evet. Yakalama islemine, gözaltina alma ve gözalti süresinin uzatilmasina iliskin cumhuriyet savcisinin yazili emrine karsi yakalanan kisi veya avukati, esi vs. sulh ceza hakimine itiraz edebilir (CMK md. 91).
22- Yakalama ve gözaltina alinma kisinin yakinlarina bildirilir mi?
Evet. Kanunumuza göre, süpheli veya sanik yakalandiginda, gözaltina alindiginda veya göz- alti süresi uzatildiginda, cumhuriyet savcisinin emriyle bir yakinina veya belirledigi bir kisiye gecikmeksizin haber verilir (CMK md. 95).
23- Hâkim veya savcinin serbest biraktigi kisiyi polis tekrar yakalayabilir mi?
Gözalti süresinin dolmasi veya sulh ceza hâkiminin karari üzerine serbest birakilan kisi, hakkinda yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve cumhuriyet savcisinin karari olmadikça bir daha ayni nedenle yakalama islemi uygulanamaz (Ceza Muhakemeleri Kanunu madde 91).
Arama kosullari
24- Hangi hallerde arama hâkim karariyla yapilabilir?
Bir suç ile ilgili yapilacak bütün aramalar (üst, esya, konut, isyeri) ancak hâkim karariyla, gecikmede sakinca bulunan hallerde ise savcinin yazili emri ile yapilabilir (CMK md. 119). Savciya ulasilamadigi hallerde ise kolluk amirinin yazili emri ile de arama yapilabilir. Ancak, konutta, isyerinde ve kamuya açik olmayan kapali alanlarda arama konusunda kolluk amirine yetki verilmemistir. Bu yerlerde bir suç ile ilgili olarak yapilacak aramalar ancak hâkim veya gecikmede sakinca varsa savcinin yazili emri ile yapilabilir. Burada özellikle bir hususu açikliga kavusturmakta yarar vardir. Arama, suç delillerinin elde edilmesi veya yakalama amaciyla yapilir. Dolayisiyla arama sakli olan seylerin bulunmasina yöneliktir.
Bu nedenle açikta olan seyler bakimindan arama söz konusu olmaz. Bu bakimdan, üzerindeki silah görünen bir kimsenin bu silahinin alinmasi arama olmadigi gibi, yakalanmis bulunan kimsenin üzerinde iç kisimlara bakmaksizin sivazlama yöntemiyle silah vb. seylerin bulunup bulunmadiginin kontrolü de arama degildir. Dolayisiyla bunlar hâkim veya savci karari olmaksizin polis tarafindan da yapilabilir.
25- Polisin karar alinmadan da arama yapabilecegi haller var midir?
Vardir. Bunlar söylece özetlenebilir:
a) Hakkinda bir tutuklama karari yahut da yakalama emri veya zorla getirme karari bulunan kisi ile hakkinda giyabî tutuklama karari verilen kaçak yakalandiginda üstünde, yakalanmasi amaciyla konutunda, isyerinde, yerlesim yerinde, bunlarin eklentilerinde ve aracinda yapilacak aramada,
b) Hâkim karari veya cumhuriyet savcisinin yazili emri ile veya polis tarafindan dogrudan yakalanan kisinin, kendisine, baskalarina veya yakalama islemini yapan polis memurlarina zarar vermesine engel olmak amaciyla yapilacak kaba üst aramasinda,
c) Gözaltina alinan kisinin, nezarethaneye konulmadan önce yapilan üst aramasinda,
d) Herhangi bir sebeple hukuka uygun sekilde yakalandiktan sonra kolluk güçlerinin elinden kaçmakta olan kisilerin veya islenmekte
olan veya henüz islenmis olan veya pek az önce islendigini gösteren belirtilerin oldugu suçun failinin yakalanmasi amaciyla takibi sirasinda girdikleri araç, bina ve eklentilerinde yakalanmasi amaciyla yapilacak aramalarda,
e) Gümrük salonlari ve gümrük kapilarinda kaçak esya sakladigindan kuskulanilan kisilerin gümrük kontrolü amaciyla gümrük görevlilerince aranmasinda,
f) Suçüstü halinde yapilan aramalarda, toplum için veya kisiler bakimindan hayatî tehlikeyi ortadan kaldirmak amaciyla veya kapali yerlerden gelen yardim çagrilari üzerine, konut, isyeri ve yerlesim yeri ile eklentilerine girmek için
g) Suç islenen yerlerde delillerin aranmasi, bulunmasi ve el koyulmasi için gelistirilmis bilimsel ve teknik arastirma islemlerinin, herkesin girip çikabilecegi kamuya açik alanlarda yapilmasi için, hâkim veya savci karari alinmasina gerek bulunmamaktadir.
Arama sirasinda hazir bulunacaklar
26- Aramada kimler hazir bulunabilir?
Aranacak yerlerin sahibi veya esyanin zilyedi aramada hazir bulunabilir. Kendisi bulunmazsa temsilcisi veya akrabalarindan biri veya kendisiyle birlikte oturmakta olan bir kisi veya komsusunun mutlaka hazir bulundurulmasi gerekir. Ayrica kisinin avukati da o sirada oradaysa aramada bulunabilir. Avukat orada degilse, arama islemine baslanmasi için gelmesi beklenmez (CMK 120).
'Inceleme' yetkisi savcinin
27 -Polis, bir arama sirasinda ele geçirilen belgeleri ve kâgitlari inceleyebilir mi?
Hayir. Hakkinda arama islemi uygulanan kimsenin belge veya kagitlarini inceleme yetkisi, cumhuriyet savcisi ve hâkime aittir. Polis, arama sirasinda ele geçen belge veya kâgitlara, suçla ilgisi olup olmadigini tespit amaciyla, incelemeksizin bakabilir. Suçla ilgisi olabileceginden süphelendigi anda kanunun öngördügü sekilde incelenecek belge ve kâgitlari ambalajlayarak mühürler.
28- Geceleri arama yapilabilir mi?
Konutta, isyerinde veya diger kapali yerlerde gece vakti arama yapilamaz.
Ancak suçüstü veya gecikmesinde sakinca bulunan haller ile yakalanmis veya
gözaltina alinmis olup da firar eden kisi veya tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanmasi amaciyla yapilan aramalar gece de yapilabilir
(CMK md. 118).
29- Herhangi bir suçla baglanti kurulmaksizin yapilmasi gereken aramalarin kosullari nelerdir?
Yukarida belirttigim kosullar, bir suçla ilgili olarak yapilan aramalar yani adli aramalar bakimindan geçerlidir.
'Önleme amaçli' arama
Belli bir suçun sorusturma veya kovusturulmasi ile baglantili olmaksizin, önleme amaçli olarak yapilacak aramalar bakimindan ise kurallar daha farkli belirlenmistir.
Buna göre,
a) Toplanti ve Gösteri Yürüyüsleri Kanunu kapsamina giren toplanti ve gösteri yürüyüslerinin yapildigi yerde veya yakin çevresinde,
b) Özel hukuk tüzelkisileri ile kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari veya sendikalarin genel kurul toplantilarinin yapildigi yerin yakin çevresinde,
c) Halkin topluca bulundugu veya toplanabilecegi yerlerde,
d) Her derecede ögretim ve egitim kurumlarinin ve üniversite binalari ve ekleri içerisinde, kurumun imkânlariyla önlenmesi mümkün görülmeyen olaylarin çikmasi olasiligi karsisinda rektör, acele hallerde de dekan veya bagli kurulus yetkililerinin kolluktan yardim istemeleri halinde, girilecek üniversite, bagimsiz fakülte veya bagli kurumlarin içerisinde, bunlarin yakin çevreleri ile giris ve çikis yerlerinde,
e) Umumî veya umuma açik yerlerde veya ögrenci yurtlarinda veya eklentilerinde,
f) Yerlesim yerlerinin giris ve çikislarinda,
g) Her türlü toplu tasima veya seyreden tasit araçlarinda,
h) Spor müsabakalariyla ilgili olarak, müsabakalarin yapilacagi spor alanlarinin çevresinde, stadyum veya spor salonu girisleri ile turnike girislerinde,
Hâkim, gecikmesinde sakinca bulunan hallerde ise mülki amirin (vali, kaymakam) yazili emri ile arama yapilabilecektir.
Ancak konutta, yerlesim yerinde ve kamuya açik olmayan özel isyerlerinde ve eklentilerinde önleme aramasi yapilamaz.
Havaalaninda emirsiz arama
30- Havaalanina, kamu binalarina vs. girerken yapilan aramalarin dayanagi ne?
Asagidaki hallerde bir karar veya emir olmadan arama yetkisi vardir:
a) Devletçe kamu hizmetine özgülenmis bina ve her türlü tesislere giris ve çikisin belirli kurallara tabi tutuldugu hallerde, söz konusu tesislere girenlerin üstlerinin veya üzerlerindeki esyanin veya araçlarinin aranmasinda,
b) Sivil hava meydanlarinda, limanlarda ve sinir kapilarinda, binalarin, uçaklarin, gemilerin ve her türlü deniz ve kara tasitlarinin, giren çikan yolcularin X-ray cihazindan geçirilerek, gerektiginde üstünün ve esyasinin aranmasi ile buralarda görevli kamu kuruluslari ve özel kuruluslar personelinin, üstleriyle araç ve esyalarinin aranmasinda.
Her suç için gizli izleme yapilamaz
31- Alisveris merkezlerinde yapilan aramalarin yasal dayanagi nedir?
Umuma açik veya açik olmayan özel isletmelerin, kurumlarin veya tesebbüslerin girislerindeki kontroller, buralara girmek isteyen kimselerin rizasina baglidir. Kontrol edilmeyi kabul etmeyenler, bu gibi yerlere giremezler. Bu gibi yerlerde kontrol, esasta özel güvenlik görevlileri tarafindan yerine getirilir. Ancak, bu yerlerin ve katilanlarin tasiyabilecekleri özel niteliklere göre, önleme aramalari kolluk güçleri tarafindan da yapilabilir.
Özel güvenlik görevlileri,
a) Koruma ve güvenligini sagladiklari alanlara girmek isteyenleri duyarli kapidan geçirme, bu kisilerin üstlerini dedektörle kontrol etme, esyalari X-ray cihazindan veya benzeri güvenlik sistemlerinden geçirme,
b) Toplanti, konser, spor müsabakasi, sahne gösterileri ve benzeri etkinlikler ile cenaze ve dügün törenlerinde kimlik sorma, duyarli kapidan geçirme, bu kisilerin üstlerini dedektörle kontrol etme, esyalari X-ray cihazindan veya benzeri güvenlik sistemlerinden geçirme,
c) Hava meydani, liman, gar, istasyon ve terminal gibi toplu ulasim tesislerinde kimlik sorma, duyarli kapidan geçirme, bu kisilerin üstlerini dedektörle kontrol etme, esyalari X-ray cihazindan veya benzeri güvenlik sistemlerinden geçirme konularinda yetkili kilinmistir.
32- Kimlerin telefonu dinlenebilir?
Kanunumuzda ancak belirli suçlarla (toplam 17 adet) ilgili olarak telefonlarin dinlenebilmesine imkân taninmistir. Bu suçlara örnek vermek gerekirse, göçmen kaçakçiligi, kasten öldürme, cinsel saldiri, uyusturucu madde imal ve ticareti, rüsvet, silahli örgüt vs. Ayrica önemle belirtmek gerekir ki, sadece dinleme degil, cep telefonu kullanan süpheli veya sanigin yerinin tespiti islemi de yine telefon dinleme prosedürüne bagli olarak yapilabilir.
Telefon dinleme karari ancak hâkim tarafindan, gecikmesinde sakinca bulunan hallerde ise cumhuriyet savcisinin karariyla verilir. Savcinin karari derhal hâkimin onayina sunulur ve hâkimin karari onaylamamasi veya 24 saatin geçmesi durumunda tedbir savci tarafindan kaldirilir. Tanikliktan çekinme hakkina sahip olan kimselerle olan telefon görüsmeleri kayda alinamaz. Telefon dinleme en fazla alti ay süreyle yapilabilir (CMK md. 135). Ancak örgütlü suçlarda hâkim bir aydan fazla olmamak üzere sürenin defalarca uzatilmasina karar verebilir.
Telefon dinleme sirasinda süpheli hakkinda kovusturmaya yer olmadigi kararinin verilmesi veya hâkim onayinin alinamamasi durumunda dinlemeye son verilir ve tutulan kayitlar yok edilir. Bu durum da, süpheliye bildirilir (Ceza Muhakemeleri Kanunu md. 137).
33- 'Nester 2 Operasyonu'nda Yargitay, telefonlari hâkim karariyla dinlenen kimselerle konusan Yargitay üyeleri hakkinda tesadüfen elde edilen delillerin kullanilamayacagi yönünde görüs bildirdi. Kanunumuzun düzenlemesi nedir?
Kanunumuz bu tür hallerde, yukarida belirttigim 17 suçtan biri ile ilgili olarak tesadüfen elde edilecek delillerin de kullanilabilecegini açik bir hükümle düzenlemis bulunmaktadir. Bu durumda tesadüfen elde edilen deliller ancak bu belirtilen 17 suçun disinda bir suç ile ilgili oldugu takdirde kullanilamayacaktir.
Örgütleri takip
34- Polis hangi hallerde gizli izleme yapabilecektir?
Gizli izleme denilen husus, polisin süpheli veya sanigin kamuya açik yerlerdeki faaliyetlerini ve isyerini teknik araçlarla izlemesi, ses veya görüntü kaydi almasidir. Yasaya göre bu tedbir ancak 14 suç ile ilgili olarak uygulanabilir (göçmen kaçakçiligi, adam öldürme, uyusturucu madde imal ve ticareti, parada sahtecilik, suç islemek amaciyla örgüt kurma, rüsvet, silah kaçakçiligi gibi). Bu tedbire hâkim, gecikmesinde sakinca bulunan hallerde savci karar verir. Savci tarafindan verilen karar 24 saat
içinde hâkim onayina sunulur. Tedbir en fazla iki ay süreyle uygulanabilir ve kisilerin konutuyla ilgili olarak uygulanamaz (CMK md. 140). Ancak örgüt faaliyeti çerçevesinde islenen suçlarla ilgili olarak gerekli görülmesi halinde, hâkim bir haftadan fazla olmamak üzere sürenin defalarca uzatilmasina karar verebilir.
35- Haksiz biçimde uygulanmis tedbirlerden ötürü devletten tazminat istenebilir mi?
Bütün tedbirlerden olmasa da, yakalama, tutuklama, arama ve el koyma tedbirlerinden dogan zararlardan ötürü devletin tazminat yükümlülügü belirli sartlar altinda kabul edilmistir. Ayrica Insan Haklari Avrupa Mahkemesi içtihatlariyla uyumlu olarak 'kanuna uygun olarak tutuklandigi halde makul sürede hakkinda hüküm verilmeyen' kimselerin de devletten ugradiklari maddi ve manevi zararlarin tazminini talep etmeleri olanagi saglanmistir (CMK 141).
Kimlik sorma
Polis, suç islenmesini önlemek veya islenmis suçlarin faillerini ele geçirmek için kisilerden 'kendinin polis oldugunu belirleyen belgeyi gösterdikten sonra' kimligini sorabilir. Bu istem karsisinda herkes, nüfus hüviyet cüzdanini, pasaport veya resmi bir belgeyi göstererek kimligini belirlemek zorundadir.